Hạch toán phân chia lợi nhuận (cổ tức) cho cổ đông

Bài viết hướng dẫn về khái niệm, căn cứ pháp lý và cách hạch toán phân chia lợi nhuận sau thuế (cổ tức) cho cổ đông theo quy định hiện hành.

Nội dung bao gồm: làm rõ khái niệm cổ tức, nghĩa vụ thuế TNCN; điều kiện chi trả cổ tức; và quy định hạch toán theo Thông tư 200/2014/TT-BTC, Thông tư 99/2025/TT-BTC, Thông tư 133/2016/TT-BTC.

Việc chia lợi nhuận cho cổ đông được quy định bởi Luật doanh nghiệp 2020. Theo đó, tại Khoản 5 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2020, cổ tức là phần lợi nhuận ròng mà công ty cổ phần trả cho cổ đông dưới dạng tiền mặt hoặc tài sản khác, dựa trên số cổ phần mà cổ đông sở hữu.

Lợi nhuận ròng (lãi ròng hoặc lợi nhuận sau thuế) là phần lợi nhuận còn lại sau khi trừ đi tổng doanh thu từ việc bán hàng và cung cấp dịch vụ các khoản chi phí, bao gồm thuế và các nghĩa vụ tài chính khác.

Các loại cổ tức chính hiện nay bao gồm:

• Cổ tức cổ phần phổ thông: Cổ tức này được xác định dựa trên lợi nhuận ròng sau khi công ty hoàn tất các nghĩa vụ thuế và tài chính. Đây là cổ tức mà các cổ đông phổ thông nhận được, tùy thuộc vào tình hình hoạt động kinh doanh của công ty.
• Cổ tức cổ phần ưu đãi: Cổ đông sở hữu cổ phần ưu đãi được hưởng mức cổ tức cao hơn so với cổ phần phổ thông hoặc nhận cổ tức ổn định hàng năm, bất kể tình hình kinh doanh của doanh nghiệp.

Cổ tức nhận được có phải đóng thuế không?

Theo quy định tại Điểm c Khoản 3 Điều 2 Thông tư 111/2013/TT-BTC, cổ tức nhận được từ việc góp vốn mua cổ phần là thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân. Cổ đông là cá nhân phải nộp thuế thu nhập cá nhân cho khoản thu nhập này.

Theo quy định tại Điều 135 của Luật Doanh nghiệp năm 2020, doanh nghiệp chỉ được phép thực hiện chi trả cổ tức khi đáp ứng đủ các kiểu kiện sau:

• Doanh nghiệp đã hoàn thành toàn bộ các nghĩa vụ thuế và tài chính theo luật định.
• Các quỹ (quỹ khen thưởng phúc lợi, quỹ đầu tư phát triển, …) đã được trích lập đầy đủ theo Điều lệ công ty và quy định của pháp luật.
• Lỗ từ kỳ trước đã được bù đắp bởi lợi nhuận kỳ này. Nghĩa là số dư tài khoản Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối trên Bảng cân đối kế toán phải đang dương.
• Sau khi cổ tức được chi trả, doanh nghiệp vẫn có khả năng thanh toán các nghĩa vụ nợ khi đến hạn.

Tại Điều 135, Luật Doanh nghiệp 2020 quy định rằng công ty cổ phần có thể trả cổ tức bằng các hình thức sau:

• Tiền mặt: Cổ tức có thể được trả bằng tiền mặt (Đồng Việt Nam), thông qua chuyển khoản, ký séc hoặc gửi qua bưu điện đến địa chỉ của cổ đông.
• Cổ phần: Công ty có thể chia cổ tức dưới dạng cổ phần, trong trường hợp cần giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư. Công ty có thể sử dụng cổ phiếu quyền hoặc cổ phiếu quỹ để trả cổ tức. Nếu doanh nghiệp trả cổ tức bằng cổ phiếu, doanh nghiệp không phải làm thủ tục chào bán cổ phần. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải đăng ký vốn điều lệ tương ứng với tổng mệnh giá các cổ phần dùng để chi trả cổ tức trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày hoàn thành việc thanh toán cổ tức.
• Tài sản khác: Việc trả cổ tức bằng tài sản phụ thuộc vào quy định trong điều lệ công ty.

Tóm lại, cách thức, mức độ phân chia cổ tức, thời điểm chốt danh sách chia cổ tức sẽ được quyết định trong Đại hội cổ đông hàng năm của doanh nghiệp. Đồng thời, cổ tức phải được chi trả trong vòng 6 tháng kể từ ngày họp Đại hội cổ đông và thông qua nghị quyết về chia cổ tức.

Làm thế nào để xác định tỷ lệ cổ tức?

Tỷ lệ cổ tức được xác định dựa trên lợi nhuận ròng sau khi đã trừ đi tất cả chi phí và các khoản thuế phải nộp. Tỷ lệ này được tính trên cơ sở mệnh giá cổ phần hoặc số lượng cổ phần mà cổ đông sở hữu.

4.1. Cách thức hạch toán trong trường hợp chia cổ tức bằng tiền

Thông tư 200/2014/TT-BTC hướng dẫn hạch toán chia cổ tức bằng tiền như sau:

• Tại ngày chốt danh sách cổ đông, doanh nghiệp xác định nghĩa vụ phải trả cổ tức cho các cổ đông, hạch toán như sau:

Nợ TK 421- Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối (Giá trị cổ tức dự kiến chi trả)

Có TK 3388- Phải trả phải nộp khác (Giá trị cổ tức dự kiến chi trả)

• Tại ngày chi trả cổ tức cho các cổ đông:

Nợ TK 3388 – Phải trả phải nộp khác – Số tiền cổ tức thực trả

Có TK 111, 112- Tiền mặt, tiền gửi ngân hàng – Số tiền cổ tức thực trả

4.2. Cách thức hạch toán trong trường hợp chia cổ tức bằng cổ phiếu

Thông tư 200/2014/TT-BTC hướng dẫn hạch toán chia cổ tức bằng cổ phiếu như sau: Tại ngày chốt danh sách cổ đông, doanh nghiệp cần phải xác định nghĩa vụ phải trả cổ tức cho các cổ đông. Theo đó, lợi nhuận sau thuế chưa phân phối sẽ giảm một khoản tương ứng với giá trị cổ phiếu để trả cổ tức theo giá phát hành. Thực hiện hạch toán như sau:

Nợ TK 421 – Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối: Giá trị cổ phiếu trả cổ tức theo giá phát hành

Có TK 3388 – Phải trả phải nộp khác: Giá trị cổ phiếu trả cổ tức theo giá phát hành

• Tại ngày phân phối cổ tức bằng cổ phiếu cho các cổ đông:

Nợ TK 3388 – Phải trả phải nộp khác – Giá trị cổ phiếu trả cổ tức theo giá phát hành

Có TK 4111 – Giá trị cổ phiếu trả cổ tức theo mệnh giá

Có TK 4112 – Giá trị chênh lệch giữa giá phát hành cao hơn mệnh giá (nếu có)

Theo quy định tại Thông tư 99/2025/TT-BTC, việc hạch toán chi trả cổ tức đã có những điểm điều chỉnh và làm rõ quan trọng so với các quy định trước đây, đặc biệt là Thông tư 200/2014/TT-BTC.

Điểm thay đổi đáng chú ý nhất là việc bổ sung và nhấn mạnh sử dụng Tài khoản 332 – Phải trả cổ tức, lợi nhuận, thay cho cách hạch toán gộp vào TK 3388 – Phải trả, phải nộp khác như trước. Sự thay đổi này giúp phân loại nghĩa vụ phải trả rõ ràng hơn, tăng tính minh bạch trong báo cáo tài chính và phù hợp với bản chất giao dịch phân phối lợi nhuận.

Dưới đây là hướng dẫn hạch toán chi tiết theo Thông tư 99/2025/TT-BTC đối với hai hình thức chia cổ tức phổ biến, doanh nghiệp cần lưu ý để thực hiện đúng quy định và hạn chế rủi ro về kế toán – thuế.

5.1. Cách thức hạch toán trong trường hợp chia cổ tức bằng tiền

Theo Thông tư 99, Tại thời điểm doanh nghiệp không có quyền từ chối nghĩa vụ chi trả cổ tức, lợi nhuận bằng tiền cho các cổ đông, thành viên góp vốn của công ty theo quy định của pháp luật, ghi:

Nợ TK 421 – Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối

Có TK 332 – Phải trả cổ tức, lợi nhuận.

• Khi thực chi tiền trả cổ tức Khi chuyển khoản hoặc chi tiền mặt trả cho cổ đông:

Nợ TK 332 – Phải trả cổ tức, lợi nhuận

Có các TK 111, 112,… (số tiền thực trả).

5.2. Cách thức hạch toán trong trường hợp công ty cổ phần sử dụng lợi nhuận sau thuế chưa phân phối để trả cổ tức bằng cổ phiếu.

Trường hợp công ty cổ phần sử dụng lợi nhuận sau thuế chưa phân phối để trả cổ tức bằng cổ phiếu, kế toán thực hiện hạch toán như sau:

– Tại thời điểm doanh nghiệp phát hành cổ phiếu để trả cổ tức, ghi:

Nợ TK 421 – Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối

Có TK 4118 – Vốn khác.

– Khi doanh nghiệp được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, ghi:

Nợ TK 4118 – Vốn khác

Có TK 4111 – Vốn góp của chủ sở hữu.

• Khi có quyết định hoặc thông báo trả cổ tức, lợi nhuận được chia cho các chủ sở hữu, ghi:

Nợ tài khoản 421 – Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối

Có tài khoản 338 – Phải trả, phải nộp khác (3388).

• Khi trả tiền cổ tức, lợi nhuận, ghi:

Nợ tài khoản 338 – Phải trả, phải nộp khác (3388)

Có các tài khoản 111, 112,… (số tiền thực trả).

• Trường hợp công ty cổ phần trả cổ tức bằng cổ phiếu (phát hành thêm cổ phiếu từ nguồn lợi nhuận sau thuế chưa phân phối), ghi:

Nợ tài khoản 421 – Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối

Có tài khoản 4111 – Vốn góp của chủ sở hữu (mệnh giá)

Có tài khoản 4112 – Thặng dư vốn cổ phần (số chênh lệch giữa giá phát hành cao hơn mệnh giá, nếu có).